Zo’n twintig jaar geleden vertrok regisseur Paul Verhoeven uit Nederland omdat hij de negatieve feedback op zijn werk zat was. Met ‘Zwartboek’ leverde hij onlangs zijn eerste Nederlandse film sinds jaren af. En zie: de verloren zoon is met open armen ontvangen. Positieve recensies, publiek dat in grote aantallen toestroomt en drie Gouden Kalveren tijdens het afgelopen Nederlands Filmfestival. En alle lof is volkomen terecht.Na Amerikaanse kaskrakers als ‘Robocop’, ‘Total Recall’ en ‘Basic Instinct’ was Paul Verhoeven weer eens toe aan een Nederlandse film. Hij kreeg hier eindelijk de kans om het scenario te verfilmen waaraan hij met Gerard Soeteman jaren had gewerkt. Vanaf de aankondiging dat hij met ‘Zwartboek’ zijn eerste Nederlandse film sinds het Engelstalige ‘Flesh and blood’ zou gaan maken, is Paul Verhoeven steeds in het nieuws geweest. Hij werd door de media duidelijk met open armen ontvangen. Nu de film er is, reageert het publiek net zo enthousiast. Meer dan 400.000 mensen zagen ‘Zwartboek’ inmiddels.
Dat Verhoeven iets heeft met de Tweede Wereldoorlog was bekend. Eerder maakte hij samen met scenarioschrijver Gerard Soeteman ‘Soldaat van Oranje’. Er was lange tijd sprake van een vervolg op dit heldenepos over het vaderlandse verzet, maar producent Rob Houwer kreeg de financiering niet rond, waarna dat project in de la verdween. Voor ‘Zwartboek’, volgens de makers een correctie op het heroïsche ‘Soldaat van Oranje’, beschikte Verhoeven over een budget van achttien miljoen euro. Voor Nederlandse begrippen een gigantisch budget, voor Hollywood een schijntje.
Centraal in ‘Zwartboek’ staat de vage scheidslijn tussen goed en fout. Want hoe graag we met z’n allen lange tijd geloofden dat half Nederland tijdens de oorlog in het verzet zat, de waarheid was anders. Bovendien: wat is goed en fout als je probeert te overleven? Het onderduikadres van de joodse zangeres Rachel Steinn (Carice van Houten) wordt aan het begin van de film per ongeluk gebombardeerd. Als ze vervolgens aan een bloedbad ontsnapt, waarbij de rest van haar familie om het leven komt, sluit ze zich aan bij een verzetsgroep die onder leiding staat van Hans Akkermans (Thom Hoffman) en Gerben Kuipers (Derek de Lint).
Als de zoon van Kuipers en een aantal andere verzetsmensen door de SS worden opgepakt, wordt Rachel (die inmiddels Ellis de Vries heet) gevraagd om aan te pappen met de hoge Duitse SS-officier Ludwig Müntze (Sebastian Koch). Ze deelt met hem het bed, krijgt een baan aangeboden en speelt een gevaarlijke dubbelrol. Ze werkt voor het verzet, maar voelt al snel meer voor Müntze. Als een grootse bevrijdingsactie van het verzet mislukt, wordt zij er ingeluisd en als schuldige aangewezen. Ze weet desondanks te ontsnappen en wacht samen met Müntze het einde van de oorlog af.
‘Zwartboek’ is geen zwart-wit film over goed en slecht. Zo zou je Ronnie (Halina Reijn) gemakkelijk kunnen veroordelen vanwege haar seksrelatie met de Duitse SD’er Günther Franken (Waldemar Kobus). Aan de andere kant is zij er slechts op uit om te overleven. Naar bed gaan met de Duitser helpt haar hierbij. Om dezelfde reden gooit ze zichzelf meteen na de oorlog in de armen van een Canadese soldaat, met wie ze zich door dolblije Nederlandse laat toejuichen. Verhoeven laat bovendien zien dat niet alle Duitsers zomaar slecht genoemd kunnen worden. Zo heeft Ludwig Müntze (die al snel doorheeft dat Ellis een joodse is) duidelijk meer op met mensenlevens dan Franken.
Los van het goed-slecht thema is ‘Zwartboek’ vooral een spannende actiefilm. Vanaf de eerste minuut zit de vaart er in, al is het de vraag waarom Verhoeven er een raamvertelling van heeft gemaakt. Dit haalt op z’n minst een deel van de spanning weg. Ook zijn er enkele plotwendingen die wel heel gemakkelijk worden aangenomen. Wie daar iets langer over nadenkt, blijft toch wel met wat vragen zitten. Als je deze puntjes echter niet te nauw neemt, is ‘Zwartboek’ gewoon een ijzersterke actiefilm, waarmee Verhoeven zijn vakmanschap bewijst. Terug in Nederland, staat hij meteen weer op eenzame hoogte. Wat dat betreft was het Gouden Kalf dat hij als beste regisseur mocht ontvangen zeer terecht.
Datzelfde geldt voor actrice Carice van Houten, die voor ‘Zwartboek’ alweer haar derde Gouden Kalf in ontvangst mocht nemen. Wie haar in ‘Zwartboek’ bezig ziet weet één ding zeker: zolang zij in Nederland blijft spelen, zullen er zeker nog meer van deze beeldjes volgen. De overtuigende wijze waarop ze gestalte geeft aan de slinkse Rachel/Ellis dwingt respect af. Thom Hoffman zet een dijk van een rol neer, Derek de Lint is sterk en ook veel andere rollen zijn goed ingevuld. Ze staan echter allen in de schaduw van de mooie Carice. Voor haar, zo wordt algemeen aangenomen, wacht na deze rol een carrière in het buitenland.
21/2/2012 | film |